Türk hukukunda nafaka, eş ya da çocuğun yaşamını sürdürebilmesi için sağlanan parasal destektir. Türk Medeni Kanunu dört ayrı nafaka türü düzenler: tedbir nafakası, yoksulluk nafakası, iştirak nafakası ve yardım nafakası. Her birinin koşulu, süresi ve hesap yöntemi farklıdır.
1. Tedbir Nafakası (TMK m. 169)
Boşanma veya ayrılık davasının açılmasıyla birlikte hâkimin, talebe veya re'sen kararlaştırdığı geçici nafakadır. Dava süresince hem eş hem de velayeti talep edilen çocukların geçimi için ödenir.
- Kusur araştırması yapılmaz; ihtiyaç ve ödeme gücü esastır.
- Dava açıldığında hâkim ilk celsede karara bağlar.
- Karar kesinleşene kadar geçerlidir; boşanma sonrası niteliği değişir (yoksulluk ya da iştirak nafakasına dönüşebilir).
2. Yoksulluk Nafakası (TMK m. 175)
Boşanma sonrası, boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek olan eşe verilir. Şartları:
- Talepte bulunan eşin kusuru, diğer eşinkinden ağır olmamalıdır.
- Boşanma sonucu yoksulluğa düşecek olmalıdır.
- Diğer eşin mali gücü nafaka ödemeye uygun olmalıdır.
Yoksulluk nafakası süresizdir; ödeyen eşin durumu değişirse kaldırma davası açılabilir. Yargıtay'ın yerleşik içtihadına göre asgari ücretle çalışmak başlı başına yoksulluğu ortadan kaldırmaz; yörenin yaşam koşulları gözetilir.
3. İştirak Nafakası (TMK m. 182)
Boşanma sonrası velayeti kendisine bırakılmayan eşin, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katkı olarak ödediği nafakadır.
- Çocuğun ergin olmasına kadar (kural olarak 18 yaş) devam eder.
- Çocuk öğrenimine devam ediyorsa yardım nafakasına dönüşerek devam edebilir.
- Miktar; çocuğun yaşı, eğitim ihtiyacı, sağlık giderleri, alışılmış yaşam standardı ve ödeyenin geliri gözetilerek belirlenir.
4. Yardım Nafakası (TMK m. 364)
Bir kimsenin, yardım edilmediği takdirde yoksulluğa düşecek olan altsoyu, üstsoyu ve kardeşlerine ödediği nafakadır. Aile bağı esastır:
- Çocuk reşit olduktan sonra eğitimine devam ediyor ve mali olanağı yoksa, ana-babasından yardım nafakası isteyebilir.
- Yaşlı bir anne-baba, çocuklarından yardım nafakası talep edebilir.
- Miras hakkı bulunan derecede kardeşlerin de talep hakkı vardır.
Yardım nafakası, talep edenin yoksulluğu ve talep edilenin mali olanağı bulunması koşullarına bağlıdır.
Nafakanın Belirlenmesinde Ölçütler
Hâkim nafakayı belirlerken şu kriterleri dikkate alır:
- Tarafların gelir ve ekonomik durumu (banka hareketleri, SGK kayıtları, mal varlığı),
- Talepte bulunan eşin/çocuğun ihtiyaçları,
- Yörede geçim koşulları,
- Çocukların özel eğitim/sağlık ihtiyaçları,
- Ödeyen tarafın diğer yükümlülükleri (başka çocuk, başka nafaka vb.).
Nafakanın Artırılması, Azaltılması veya Kaldırılması
Nafaka miktarı, koşullarda esaslı değişiklik halinde tekrar dava ile değiştirilebilir:
- Artırılması: Çocuğun büyümesi, eğitim seviyesinin yükselmesi, ödeyenin gelirinin artması, enflasyon karşısında değer kaybı.
- Azaltılması: Ödeyenin ekonomik durumunun kötüleşmesi, başka bir çocuğun doğması, sağlık sorunu.
- Kaldırılması: Yoksulluk nafakasında alıcının evlenmesi (TMK m. 176/3), fiilen evli gibi yaşaması, haysiyetsiz yaşam sürmesi, mali durumun düzelmesi.
Nafaka Borcunun Tahsili — İcra ve Hapis Cezası
Nafaka kararına rağmen ödeme yapılmıyorsa:
- İcra takibi başlatılır; nafaka alacakları emekli aylığı dâhil hacze tabidir (5510 sayılı Kanun m. 93 istisnası).
- İlama dayalı nafaka borcunun ödenmemesi tazyik hapsi sebebidir (İİK m. 344): 3 aya kadar hapis cezası verilebilir.
- Birikmiş nafaka, ayrı bir alacak olarak takip edilir; faiz işler.
Pratik Tavsiyeler
- Dava açılır açılmaz tedbir nafakası talep edin; ilk celsede karara bağlanır.
- Diğer eşin gelirini ispatlamak için SGK, vergi dairesi ve banka kayıtlarını celp ettirin.
- Çocuk eğitim/sağlık giderleri için faturaları saklayın; nafakanın artırılması davasında ana delildir.
- Düzenli ödenmeyen nafakayı bekleyip biriktirmek yerine, her dönem icra takibine konu etmek hak kaybını önler.
İlgili sayfa: Boşanma & Aile Hukuku.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Somut dosyanız için bir avukata danışmanız tavsiye edilir.